Onze akker

De Akker van de Toekomst staat voor een vergaande vorm van circulaire landbouw waarbij natuurinclusieviteit een grote rol speelt. De akkerbouw en vollegrondsgroenteteelt in Nederland heeft zich de laatste 60 jaar ontwikkeld naar uitzonderlijk hoogproductieve landbouw. In een aantal specialismen zoals de bloembollen-, pootaardappel- en zaadteelt is Nederland wereldmarktleider geworden. Flevoland behoort in Nederland tot de top in akkerbouw en vollegrondsteelten. Deze dominante vorm van plantaardige productie wordt de laatste decennia in toenemende mate geconfronteerd met maatschappelijke kritiek. Kritiek die zich baseert op de gevolgen van dit type landbouw voor de natuur, het milieu in brede zin, de voedselveiligheid, de eenvormigheid van het landschap en de veiligheid voor mensen in de omgeving. Met de Akker van de Toekomst willen we laten zien dat er (nieuwe) mogelijkheden zijn om de geschetste negatieve invloeden aanzienlijk te verminderen.  

Visie en Doel

Onze droom is om akkerbouwers in de Noordoostpolder en Flevoland praktijkinzichten te geven om inspiratie en informatie te bieden, zodat er gezamenlijk naar een duurzaam productieproces gewerkt kan worden. Zo zijn wij met ons project een voorbeeld zijn voor heel Nederland.  

Akker van de Toekomst is bedoeld voor iedereen die actief is in de praktijk. We ontwikkelen en testen innovatieve akkerbouwtechnieken met oog op de toekomst van de sector. Wat werkt wel en wat werkt niet? Transparantie is belangrijk, we stellen ons open op om duidelijk en eerlijk te communiceren over wat werkt. Akker van de Toekomst combineert kennis uit de biologische en gangbare landbouw in een zo duurzaam mogelijk bedrijfssysteem. Het doel is het optimaliseren van het akkerbouwbedrijf, dit doen we door samen met akkerbouwers te werken aan een toekomstbestendig bedrijfsinitiatief. 

Doelen

Om onze droom te kunnen verwezenlijken hebben we 9 concrete doelen opgesteld: 

  •     (1) Minimaal gebruik gewasbeschermingsmiddelen (90% vermindering) 
  •     (2) Laag energieverbruik (>40% vermindering) 
  •     (3) Geen gebruik van fosfaat en kalium in kunstmestvorm         
  •     (4) Minimaal gebruik N (stikstof) in kunstmestvorm (max 30kg/ha/jr) 
  •     (5) Minimalisering van verliezen van mineralen naar het milieu (N-gehalte drainwater voldoet aan drinkwaternorm; evenwicht in aan- en afvoer van P) 
  •     (6) Laag watergebruik (80% vermindering) 
  •     (7) Natuurvriendelijk (binnen de context van een productiebedrijf) (voldoet aan maatlat, in ontwikkeling) 
  •     (8) Emissieloos en residuvrij telen (conform normen LTO [in ontwikkeling]) 
  •     (9) Geen substantiële verhoging van de kostprijs (<10%) 

Middelen

Deze doelen maken we waar door het inzetten van verschillende innovatieve middelen en technieken, deze bestaan uit: 

  •     (10) Strokenteelt 
  •     (11) Onbereden Bedden Teelt (OBT) 
  •     (12) Zo licht mogelijke (geautomatiseerde) werktuigen (met name in de groeifase van het gewas) 
  •     (13) De grond zo lang mogelijk “groen” houden 
  •     (14) Vruchtwisseling met minimaal 5 gewassen waarvan 2 maaigewassen 
  •     (15) Maximaal gebruik van natuurlijke eigenschappen van gewassen en onderlinge natuurlijke interacties tussen gewassen 
  •     (16) Gebruik van compost en mest 
  •     (17) Precisietechnieken 

Toelichting op de doelen en inzet van middelen:

Ad 1) Minimaal gebruik gewasbeschermingsmiddelen

In de Akker van de Toekomst wordt hooguit 10% van de te doen gebruikelijke hoeveelheid gewasbeschermingsmiddelen gebruikt. Daarbij wordt uitgegaan van hetgeen in de ‘Kwantitatieve Informatie Akkerbouw ” (het KWIN-boekje) is vastgesteld als standaardgebruik voor elk gewas in de IJselmeerpolders. Deze hoeveelheid is omgezet naar milieubelastingpunten. In de Akker van de Toekomst gebruiken we maximaal 10% van voornoemde milieubelastingpunten. Eventuele middelen die in de Biologische Landbouw zijn toegelaten zijn uitgezonderd van bovenstaande berekening. Door een minimaal gebruik van Gewasbeschermingsmiddelen komt ook het realiseren van een residuvrij eindproduct in het vizier.  Daarnaast willen we uiteraard voorkomen dat akkerbouw negatieve consequenties met zich meebrengt ten aanzien van het natuurlijk leven in onze omgeving.  

Ad 2) Laag (fossiel) energiegebruik

Een volledige circulaire landbouw gaat niet samen met de inzet van fossiele brandstoffen. Op weg naar dat doel willen we de energiebehoefte van de akkerbouwteelten aanzienlijk verlagen. Daarnaast kijken we naar het gebruik van andere niet fossiele energiedragers.  We realiseren dat onder andere door een systeem van onbereden teeltbedden te introduceren. Onbereden grond wordt niet vastgereden dus vervalt de noodzaak tot diep losmaken.  De vaste smalle rijpaden daartussen bieden daarentegen meer draagkracht waardoor machines minder voortbewegingsenergie nodig hebben. De kleinere en lichtere machines die we in dit project ontwikkelen zorgen voor een verdere besparing in het energieverbruik. De minimale inzet van gewasbescherming en kunstmest betekent ook minder rijden op de akker; evenals het combineren van werkzaamheden zoals land klaarmaken en zaaien/poten in een werkgang. Andere forse stappen om de energiebehoefte te minimaliseren zijn het aanzienlijk verminderen van het gebruik van N-kunstmest en vermindering van beregenen. 

Ad 3) Geen gebruik van fosfaat en kalium in kunstmestvorm

Beide stoffen zijn voor een goede plantengroei noodzakelijke elementen die de plant via zijn wortelgestel opneemt. Bij een circulaire landbouw hoort niet het gebruik van uit mijnen gewonnen Fosfaat en Kalium. Dat is uiteindelijk een eindige situatie. Bij fosfaat wordt geschat dat de uit mijnen winbare en betaalbare voorraden binnen 50 à 200 jaar op zijn. Daarnaast zijn verschillende mijnprocessen erg ongunstig voor het milieu. Op dit moment minstens zo belangrijk: Nederland importeert via veevoergrondstoffen veel meer van deze zogenaamde macro-elementen dan ze exporteert. Het is dan ook veel zinvoller deze uiteindelijk in de mest zittende nutriënten t.b.v. de plantengroei te gebruiken. 

Ad 4) Minimaal gebruik N in kunstmestvorm

N (stikstof) maken ten behoeve van kunstmest is een proces dat enorm veel (fossiele) energie vergt. Om die reden zie je in beleidsstukken van velerlei organisaties stemmen opgaan om dit behoorlijk terug te dringen (minister Schouten: “De land- en tuinbouw moet afscheid nemen van kunstmest”). N in minerale vorm is ook nog eens behoorlijk mobiel en is een factor van belang als het gaat om uitspoeling, lachgasvorming (sterk broeikasgas) en versnelde afbraak van organische stof in de bodem. Daarnaast zijn er aanwijzingen dat de met behulp van N-giften hoge voedselproducties gepaard gaan met een bijna evenredige afname van micronutriënten in onze voeding. Allemaal redenen om te matigen en de grenzen op te zoeken van optimalisatie. 

Ad 4) Minimaal gebruik N in kunstmestvorm

N (stikstof) maken ten behoeve van kunstmest is een proces dat enorm veel (fossiele) energie vergt. Om die reden zie je in beleidsstukken van velerlei organisaties stemmen opgaan om dit behoorlijk terug te dringen (minister Schouten: “De land- en tuinbouw moet afscheid nemen van kunstmest”). N in minerale vorm is ook nog eens behoorlijk mobiel en is een factor van belang als het gaat om uitspoeling, lachgasvorming (sterk broeikasgas) en versnelde afbraak van organische stof in de bodem. Daarnaast zijn er aanwijzingen dat de met behulp van N-giften hoge voedselproducties gepaard gaan met een bijna evenredige afname van micronutriënten in onze voeding. Allemaal redenen om te matigen en de grenzen op te zoeken van optimalisatie. 

Ad 5) Minimalisering van verliezen van mineralen naar het milieu

Onnodige emissies naar het water brengt onder andere ongewenste ontwikkeling van blauwalg met zich mee. Daarnaast raakt het natuurlijk leven verstoord als er relatief eenzijdige nutriënten aan het water worden toegevoegd; overigens geldt dat ook voor het bodemleven. Emissies naar de lucht (vaak via bodemprocessen) komt met name op het conto van N; dat kan in de vorm van ammoniak of als lachgas (als broeikasgas 296 x sterker dan CO2). In de Akker van de Toekomst willen we een zo optimaal rendement van inzet van plant voedende stoffen; elk verlies is strijdig met die (ook economische) doelstelling. 

Ad 6) Laag watergebruik

Gaandeweg het tijdsverloop van intensivering van gewasteelten in Nederland ontstaat ook een trend van het steeds meer gebruiken c.q. afhankelijk worden van beregening. 2018 liet zien dat we daar ook tegen (maatschappelijke en ecologische) grenzen aanlopen. Met de Akker van de Toekomst beogen we die afhankelijkheid aanzienlijk te verminderen; met name door een robuuster landbouwsysteem en door het toepassen van een technologieën als druppelirrigatie. 

Ad 7) Redelijk natuurvriendelijk

Landbouw is geen natuur. Het is een noodzakelijke methode om voldoende voedsel te produceren voor mensen. Daarbij grijpt de mens in in natuurlijke processen en de inrichting van de omgeving. Hoe je het ook wendt of keert: dat is in een bepaalde mate natuurvijandig! We willen binnen bovengeschetste context pogen toch zoveel mogelijk ruimte en mogelijkheden te creëren voor een zekere mate aan basisnatuur. We willen er actief aan bijdragen dat basisvoorwaarden (voedsel, rust, schuilmogelijkheid) voor de stand van insecten, vogels en zoogdieren (zoals bijv. hazen) verbeteren. 

Ad 8) Emissieloos en residuvrij telen

Hoewel de diverse gewasbeschermingsmiddelen aan strikte randvoorwaarden over emissies en residuwaarden moeten voldoen is het simpelweg veiliger om ruim onder die grenswaarden uit te komen. Ook omdat er een duidelijke marktvoorkeur ligt vanuit consumenten om op dit vlak geen onnodige risico`s te lopen zie je bij marktspelers gedrag om daaropin te spelen. We verwachten met de set aan beschreven doelen en middelen/maatregelen zeker te voldoen aan de definitie van emissie loos en residuvrij telen. 

Ad 9) Geen substantiële verhoging van de kostprijs

Zolang er geen marktonderscheid te maken valt tussen producten die voldoen aan bovengenoemde doelen en de grote reguliere stroom die vooralsnog de dominante volumes zullen uitmaken is het van belang dat er geen groot verschil is tussen kostprijzen. Daarnaast zal een lage kostprijs zeker helpen bij de acceptatie van akkerbouwers om deze set van doelen en middelen na te volgen.   

Ad 10) Strokenteelt

De introductie van strokenteelt doorbreekt de huidige monoculturen in de akkerbouw. Door verschillende gewassen direct naast elkaar te combineren in stroken, is er bijvoorbeeld voor insecten jaarrond voedsel en schuilplaats te vinden. Uit onderzoek blijken sterke aanwijzingen te komen dat strokenteelt bijdraagt aan de biodiversiteit. Dit niet alleen in gewassen op het veld, maar een stijging van de biodiversiteit van bodemleven, insecten, akker- en weidevogels en akkerkruiden. De stroken van verschillende gewassen vormen ook een natuurlijke barrière voor ziekten en plagen. Door het betere leefklimaat op het veld zijn ook natuurlijke vijanden (nuttige insecten) al op het veld aanwezig voor de plaag ontstaat. Hiermee kan op natuurlijke wijze worden voorkomen dat plagen te veel uitgroeien en schade doen aan de gewassen en helpt daarbij enorm bij de doelstelling om de inzet van gewasbeschermingsmiddelen te reduceren.  

Ad 11) Onbereden bedden teelt (OBT)

Grondverdichting, meestal veroorzaakt door mechanisatie, is een enorme factor die rechtstreeks de opbrengst van gewassen negatief beïnvloedt. Dat is terug te voeren op de gevolgen voor zowel fysische, chemische als biologische processen in de bodem. Bij de fysische processen praat je met name over de negatieve invloed op het poriënvolume en daarmee de capaciteit van de bodem om zowel lucht als water te bevatten; voldoende van beide zijn essentieel voor een goede en gezonde plantengroei. Bij te weinig van een van beide factoren ervaart een plant stress, groeit minder goed en wordt daardoor bevattelijker voor ziekten en plagen. Een vastgereden grond biedt daarnaast soms onoverkomelijke weerstanden voor plantenwortels om voldoende (diep) de grond te doorwortelen in de zoektocht naar nutriënten en water; ook dat geeft stressverschijnselen met bovengenoemde gevolgen. In een bodem met te weinig zuurstof en/of te veel water komen vaak chemische processen op gang die negatieve gevolgen hebben voor plantengroei en bodemleven. Onbereden bedden teelt (OBT) zoals we op de Akker van de Toekomst gaan toepassen is een technologie die bewezen zich heeft in hetvoorkomen van bovengenoemde negatieve aspecten.  

Ad 12) Zo licht mogelijke (geautomatiseerde) werktuigen

In het kader van het tegengaan van vermelde bodemverdichting leidt het geen twijfel dat lichte werktuigen daar een enorme rol in kunnen spelen.  We realiseren ons daarbij dat lichte werktuigen vrijwel altijd gepaard gaan met lage capaciteit. Juist een hoge capaciteit per mens-en-machine-uur is de dominante factor geweest in de trend van het steeds maar groter en zwaarder worden van landbouwtractoren en -machines. Om dat op te lossen is een zekere mate van automatisering een oplossingsrichting. Daarnaast zal de inbedding in een andere manier van “landbouwen” reparatiewerk(gangen) besparen. Hier ligt dan ook de nadruk op in het project “Lasting Fields in de Praktijk”. In vervolg- en nevenprojecten zullen zowel OBT als het steeds lichter proberen te maken van de mechanisatie behoorlijk centraal staan. 

Ad 13) De grond blijft zo lang mogelijk “groen”

Het bodemleven van grond waar planten op staan te groeien wordt voortdurend gevoed door die planten. Een plant die groeit maakt met behulp van fotosynthese suikers die door de plant vervoerd worden, o.a. naar de wortels. Daar “lekt” de plant een deel van die suikers, waar het bodemleven van profiteert. In een gezonde situatie beschermt het bodemleven rondom de wortels de plant van aanvallen door gewasbelagers. Ook helpt het bodemleven allerlei nutriënten makkelijker opneembaar te maken voor de plant.  In de gangbare akkerbouwpraktijk wordt de grond vaak al in oktober/november geploegd. Dan is het vervolgens te koud om nog tot plantengroei te komen. Kortom die grond ligt “zwart” ook wel “kaal” genoemd; vaak tot in mei van het volgende jaar. Kale grond wordt rechtstreeks blootgesteld aan de weersomstandigheden die een zekere vorm van erosie met zich meebrengen. Een met kracht neervallende regendruppel veroorzaakt op microniveau een ware explosie van gronddeeltjes die losgemaakt worden uit hun samenhang met andere gronddelen, dit wordt over het algemeen als negatief betiteld vanwege de (inwendige) slemp die het kan veroorzaken. Allemaal redenen om in de AvdT de grond zo lang mogelijk groen te houden. 

Ad 14) Vruchtwisseling met minimaal 5 gewassen waarvan 2 maaigewassen

Hoe meer wachtjaren je hebt voordat een gewas weer op dezelfde plek terugkomt, hoe verder die specifieke gewasbelagers doodgehongerd zullen raken en hoe meer ze door natuurlijke vijanden opgegeten zullen worden. Kortom een zogenaamde ruime vruchtwisseling wordt al eeuwenlang erkend als een prima methode om gewassen redelijk te vrijwaren van ziekten en plagen. Helaas heeft forse economische druk (en in een aantal gevallen ook economische verleidingen) ertoe geleid dat we in Nederland veelal een te nauwe vruchtwisseling kennen. 1 op 3 aardappelen komt nog met regelmaat voor en ruimer dan 1 op 4 komt nauwelijks voor. Het aandeel granen, toch een algemeen erkend rustgewas en goede doorwortelaar, is in de afgelopen 50 jaar dramatisch gedaald. De grote uitdaging voor de Akker van de Toekomst is om met behulp van alle genoemde maatregelen en deze beoogde 1 op 5 vruchtwisseling zowel te besparen op kosten als niet of weinig in te leveren op (financiële) opbrengsten.   

Ad 15) Maximaal gebruik van natuurlijke eigenschappen van gewassen en onderlinge natuurlijke interacties tussen gewassen

De meest in het oog springende natuurlijke en landbouwkundig gewenste eigenschap van een gewas (feitelijk in symbiose met een schimmel) is het vermogen om N2 uit de lucht in de bodem om te vormen tot een voor de plant opneembare vorm. Dat is wat vlinderbloemigen kunnen. Maar er zijn ook vele andere eigenschappen zoals bijvoorbeeld snelle begingroei Waardoor een snellere vorm van gewasconcurrentie met onkruiden bestaat, of gewassen die van nature steviger staan; Minder lang worden en daardoor een kleinere kans op legering hebben. En wat te denken van de vele resistenties tegen ziekten en plagen die in diverse rassen bestaan. Daarnaast is ook bekend dat sommige gewassen een positieve onderlinge samenhang kunnen hebben; uien en wortelen door of na elkaar is misschien voor leken het bekendst, maar er zijn er vele. Ook een mengteelt van lupine en zomertarwe is zo`n voorbeeld (waarbij de bakkwaliteit van tarwe verbetert door de aanwezigheid van lupine). Op de AvdT willen we maximaal gebruik maken van dit type “gratis” eigenschappen. Daarnaast maken we gebruik van basale raskenmerken zoals bijvoorbeeld een meeldauw resistent ras in zaaiuien en idem dito een fytoftora-resistent ras in aardappelen. 

Ad 16) Gebruik van compost en mest

Voor een goede plantengroei en –opbrengst zullen planten gevoed moeten worden met de noodzakelijke nutriënten. Vele voorbeelden uit praktijken in de biologische landbouw laten zien dat de bemesting met mest of compost of een combinatie van beiden tot prima opbrengsten kunnen leiden. Daarbij mag niet uitgevlakt worden dat deze soorten van bemesting een grote bijdrage kunnen geven aan het voeden van het bodemleven en het op peil houden van het organische stofgehalte van de bodem. 

Ad 17) Precisietechnieken

In de AvdT zijn dat een bonte verzameling van zowel “oudere” technieken zoals rijenspuiten, vormen van schoffelen en, hoewel betrekkelijk jong, het OBT-systeem.  Daarnaast zijn er de moderne precisietechnieken waarbij gekeken wordt naar variaties in het veld. Dit kan bijvoorbeeld zijn in ziekteaantasting, mate van onkruid, bodemgesteldheid dan wel gewasontwikkeling. Op grond van vroege detectie en de gesignaleerde verschillen vindt dan gerichte behandeling plaat. Dat kan zijn vermindering of zelfs weglaten van spuitmiddel of het meer of minder aanbrengen van meststoffen op bepaalde plekken of bijvoorbeeld het gerobotiseerd weghalen van onkruiden c.q. afwijkende planten.